ΑρχικήΧάρτης ιστότοπουΕπικοινωνία ΕλληνικάEnglish

Εκκλησίες>Αγιος Θωμάς

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ο ναός φέρει το όνομα του προστάτη του χωριού. Βρίσκεται δίπλα στο δέλτα που σχηματίζει ο Ασωπός Ποταμός με τον παραπόταμό του Λάρη(Θερμόδοντα). Η παράδοση θέλει τον Αγιο Θωμά να μην επιτρέπει στην πανώλη να περάσει το ποτάμι και οι κάτοικοι τον τίμησαν με το όνομα του χωριού. Ο ναός αποτελεί πύργο από την εποχή της τουρκοκρατίας. Ωστόσο από την έρευνα του πανεπιστημίου Leiden η εκκλησία χαρακτηρίζεται μεσοβυζαντινή γύρω στον 12ο αιώνα. Ο τρούλος είναι μεταγενέστερος. Ακριβώς απέναντι και δυτικά στο λόφο βρίσκεται η αρχαία Τανάγρα.
To Υπουργείο Πολιτισμού το 2001 επαναοριοθέτησε τον αρχαιολογικό χώρο της Τανάγρας και ενέταξε τον βυζαντινό ναό του Αγίου Θωμά σε αυτόν. Αριθμός Υπουργικής Απόφασης - Αριθμός ΦΕΚ ΥΑ ΥΠΠΟ/ΓΔΑ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/45103/2750/6-9-2001 - ΦΕΚ 1243/Β/25-9-2001 Τίτλος ΦΕΚ: Συμπληρωματική κήρυξη - επανοριοθέτηση του αρχαιολογικού χώρου Τανάγρας Ν. Βοιωτίας.

πατηστε για μεγενθυσηπατηστε για μεγενθυση

πατηστε για μεγενθυση πατηστε για μεγενθυση

πατηστε για μεγενθυση πατηστε για μεγενθυση

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Συμφωνα με τον Prof. A.Schachter, McGill, το κτίσμα θεωρείται πρωτοχριστιανική βασιλική του 10ου αιώνα. Η Βυζαντινή αυτοκρατορία ανέκτησε την Βοιωτία από τους Σλάβους και έτσι άρχισε η αποίκηση των γύρω χωριών, τα οποία αναλαμβάνουν τον ρόλο της αρχαίας Τανάγρας και του καταφυγίου του Αγίου Κωνσταντίνου στο Κλειδί. Την εποχή των σταυροφορειών, η περιοχή περνά στην διοίκηση Φράγγου λόρδου, που μετατρέπει το ξωκλήσι σε φεουδαρχικό πύργο.(13ος αιώνας). Πανηγυρίζει την Κυριακή μετά το Πάσχα.
Ο βυζαντινός ναός του Αγίου Θωμά, ανήκει αρχιτεκτονικά στον τύπο του εγγεγραμμένου απλού δικιόνιου ναού με τρούλο. Εξωτερικά φαίνεται σαν ένας πέτρινος όγκος με επίπεδη στέγη πού στο κέντρο της εξέχει μικρός τρούλος. Το αρχικό κτίσμα έχει υποστεί διάφορες παρεμβάσεις με κυριότερη εκείνη τής μετασκευής του κατά την περίοδο τής Φραγκοκρατίας σε χωροδεσποτικό πύργο. Στην τοιχοποιία του ναού χρησιμοποιήθηκαν αρκετά αρχιτεκτονικά μέλη από αρχαία κτίρια της γειτονικής Τανάγρας, ενώ έχουν διατηρηθεί και πολλά βυζαντινά γλυπτά μεταξύ των οποίων και ένα με παράσταση ανατολικής επίδρασης.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

πατηστε για μεγενθυση Ο ναός του Αγ.Θωμά είναι κτισμένος κοντά στην γέφυρα του Ασωπού, απο όπου περνά ο δρόμος που οδηγεί απο την Εθνική οδό Αθηνών -Λαμίας προς το χωριό Αγ.Θωμάς ή Λιάτανη. Προς τα δυτικά υψώνεται ο λόφος της αρχαίας Τανάγρας και το μνημείο είναι τοποθετημένο σε υπερυψωμένο περίβολο, σε δεσπόζουσα θέση στην πεδιάδα της Ασωπίας.
Η ιδιομορφία του μνημείου έγκειται στο οτι σήμερα εξωτερικά παρουσιάζει κυβική μορφή με σχεδόν επίπεδη στέγη και μικρό προεξέχοντα τρούλλο. Η μορφή αυτή αποτελεί το κάτω μέρος γκρεμισμένου σήμερα πύργου, στον οποίο είχε ενσωματωθεί ο προϋπάρχων ναός. Η αρχική μορφή του ναού υποδηλώνεται απο τα ίχνη των στεγών , εμφανή κυρίως στην δυτική και ανατολική πλευρά, τα οποία και παρέχουν την δυνατότητα μιας ασφαλούς γραφικής αποκατάστασης της.
Ο ναός ανήκει στους σταυροειδείς εγγεγραμμένους απλούς δικιόνιους με τρούλλο, με ευρύτερη χρονολόγηση στον 12ο αιώνα , ο οποίος πιθανότατα κατασκευάστηκε στη θέση παλαιοχριστιανικού. Η κάτοψη του είναι σχεδόν τετραγωνική (7.88Χ7.76μ) και η στέγαση των ανατολικών διαμερισμάτων γίνεται με ημικυλινδρικούς θόλους, ενω των δυτικών με χαμηλωμένα φουρνικά. Ο χώρος του ιερού περιλαμβάνει τρείς προεξέχουσες ημιεξαγωνικές κόγχες, εκ των οποίων η μεσαία φωτίζεται με δίλοβο παράθυρο με μαρμάρινο κιονίσκο, ενω οι άλλες δύο με μικρότερα μονόλοβα παράθυρα. Η κεντρική είσοδος του ναού , σήμερα μεταποιημένη, διαμορφωνόταν με πεταλόμορφο τόξο, ενω στην βόρεια και νότια πλευρά ανοίγεται απο ένα μεγάλο τοξωτό παράθυρο με τούβλινο πλαίσιο.
Εξωτερικά , αριστερά της εισόδου βρίσκεται εντοιχισμένη αρχαία διδιάλεκτη επιγραφή χαραγμένη σε μαύρο μάρμαρο, με την υπογραφή ΚΑΦΙΣΙΑΣ ΕΠΟΕΙΣΕ. Στη νότια πλευρά εμφανίζεται, κλεισμένο σήμερα, δίλοβο πώρινο παράθυρο τοποθετημένο σε μεγάλο ύψος. Το μεσοβυζαντινό τέμπλο έχει αντικατασταθεί με κτιστό εποχής Τουρκοκρατίας, με τοιχογραφίες των αρχών του αιώνα οι οποίες είναι και οι μοναδικές του ναού. Τμήματα του αρχικού τέμπλου (κιονίσκοι, κοσμήτης) σώζονταν διάσπαρτα μέχρι πρότινος στον χώρο του ναού και του προαυλίου. Εξωτερικά, στη δυτική πλευρά του ναού και σε όλο το μήκος του, οριοθετείται απο μεγάλους λίθους, η βάση ενός χώρου εν είδει νάρθηκα με τρία ανοίγματα. Η τοιχοποιία του ναού είναι μικτή με χρήση κανονικών σπολίων στη βάση και τις γωνίες, και πλινθοπερίκλειστο σύστημα δομής , χαρακτηριστικό της μεσοβυζαντινής περιόδου , από κει και πάνω. Ημικατεργασμένοι λίθοι τοποθετούνται σε οριζόντιες σειρές με κατακόρυφους αρμούς που γεμίζονται με κατακόρυφα τούβλα, κουφικά με μορφή ελληνικών γραμμάτων και ψευδοκουφικές διακοσμήσεις. Μεγαλύτερη επιμέλεια δόμησης εμφανίζεται στις κόγχες της ανατολικής πλευράς με λαξευτές ισοϋψείς πέτρες και συμμετρική τοποθέτηση κουφικών. Στον περιφραγμένο περίβολο του ναού διακρίνονται διάσπαρτα πολλά αρχαία μέλη ,προφανώς ναού, και σκουρόχρωμες επιτύμβιες στήλες απο τιτανόλιθο. Στα βορειοδυτικά σώζεται θολοσκεπές ταφικό μνημείο με ενσωματωμένα σπόλια. πατηστε για μεγενθυση Η ενσωμάτωση του ναού μέσα σε ένα ψηλότερο κτίσμα που λειτουργούσε πιθανότατα σαν χωροδεσποτικός πύργος, έγινε στη διάρκεια της Φραγκοκρατίας (14ος), με σκοπό την επιτήρηση των καλλιεργησίμων εκτάσεων σην πεδιάδα του Ασωπού, οπού υπήρχαν και άλλοι παρόμοιοι. Σε αυτή τη φάση υπέστη σημαντικότατες αλλαγές στο εσωτερικό του, χωρίς όμως κατά πάσα πιθανότητα να αλλάξει η χρήση του ιερού του τουλάχιστον, ως παρεκκλησίου. Με αυτή τη μορφή εντοπίζεται και απο τον Leake στις αρχές του 19ου αιώνα, απο τον οποίο όμως αναφέρεται ως φράγκικος πύργος που είχε μετατραπεί σε εκκλησία. Γενικά, οι περισσότερες αναφορές στο μνημείο γίνονται σε σχέση με τον γειτονικό Ασωπό και με τα σπόλια που βρίσκονται ενσωματωμένα σε αυτό, και ειδικά με την προαναφερθείσα ενεπίγραφη πλάκα, η οποία συγκέντρωσε το ενδιαφέρον των αρχαιολατρών περιηγητών του 19ου αιώνα. Μέχρι το 1900 περίπου όπως αναφέρει ο Baedeker, το μνημείο διατηρούσε την μορφή πύργου, ενω τη σημερινή του μορφή πρέπει να απέκτησε μεταξύ 1900 και 1930, όταν αφαιρέθηκε σημαντικό τμήμα του με σκοπό το υλικό της κατεδάφισης να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή του δρόμου που οδηγούσε στο χωριό. Απο τότε έχει υποστεί πολλές επισκευές σε μια προσπάθεια ευπρεπισμού, αλλά και κλοπές. Τυπολογικά χαρακτηριστικά στοιχεία του Αγ.Θωμά είναι η ανισοσταθμία στη στέγαση μεταξύ των ανατολικών και δυτικών διαμερισμάτων εξαιτίας των φουρνικών που στεγάζουν τα τελευταία, οι κουφικές διακοσμήσεις, τα δίλοβα παράθυρα με τα πώρινα πλαίσια , το πεταλόμορφο τόξο της εισόδου, το δίλοβο παράθυρο του ιερού. Το μνημείο σε αποκατεστημένη μορφή , μετά την αφαίρεση των συμπληρωμάτων στις όψεις και αποκατάσταση της αρχικής μορφής του τρούλλου, έδειχνε μια επιμελημένη και πλούσια κατασκευή για ταφικό ή μη παρεκκλήσιο της μεσοβυζαντινής περιόδου. Απο τα επιμέρους στοιχεία του χρονολογείται στα μέσα του 12ου αιώνα και σχετίζεται με επαρχιακά μνημεία της ίδιας εποχής, ελλαδικού τύπου με κάποιες όμως ιδιαίτερες προθέσεις στον εσωτερικό κυρίως χώρο, και πρέπει να ενταχθεί σε μια περίοδο συνέχειας της οικοδομικής δραστηριότητας των αρχών του αιώνα στην περιοχή της Θήβας.

Πηγή: Σιμάτου Α. Μ., Χριστοδουλοπούλου Ρ., "Άγιος Θωμάς Τανάγρας", Λαμπηδών. Αθήνα 2003.
εικόνες: Χρ. Μπούρα, εκκλησίες Αττικής

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

πατηστε για μεγενθυση Ο William Martin Leake στο έργο του Travels in Northern Greece το 1835 αναφέρει:
Στην αριστερή όχθη του Ασωπού ποταμού(γνωστός και με το όνομα Φουριέμι), κοντά στο δέλτα με το παραπόταμο Λάρι υπάρχει ένας μύλος που γυρίζει με τη ροή και των δύο ποταμών.
Στο σημείο αυτό και στη δεξιά όχθη του Ασωπού υπάρχει ένας υψηλός πύργος, κατασκευασμένος πιθανά από Φράγκους.
Ο πύργος έχει μετατραπεί σε εκκλησία, στην οποία υπάρχουν αρκετές ραβδωτές δωρικές στήλες καλυμμένες από στρώμα στόκου και ένα τετράπλευρο μαύρο μάρμαρο από την Τανάγρα με αναγραφή σε χαρακτήρες παλαιάς εποχής του ονόματος ΗΣΧΙΝΑΣ(Βοιωτική γραφή του ονόματος Αισχίνης).
Στον τοίχο εξωτερικά του πύργου υπάρχει άλλη μια μαρμάρινη επιγραφή. Η επιγραφή αρχίζει με ένα επίγραμμα σε δύο ελεγειακά δίστιχα. Φαίνεται να ήταν τοποθετημένη σε άγαλμα που αφιερώθηκε από κάποιον Φορύστα, γιο του Τρίακου, που είχε επιτύχει νίκη στους αγώνες του Δία και είχε πρωτεύσει σε πολλούς αγώνες δρόμου.
Οι στίχοι που ακολουθούν είναι σε κοινά ελληνικά και είναι ένα είδος προξενίας, στη Βοιωτία, από τον κόσμο της Τανάγρας, ως 'ρουσφέτι' υπέρ Διόσκουρου Αθηναίου.
Δεν υπάρχει προφανής σύνδεση του θέματος μεταξύ του επιγράμματος και του διατάγματος, και είναι δύσκολο να κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο κατέληξαν στην ίδια πέτρα. Το ότι οι στίχοι είναι στην Ελληνική και το διάταγμα στην Βοιωτική , δεν προκαλεί έκπληξη, ακόμη και αν υποθέσουμε ότι είναι σύγχρονα, επειδή ο Πίνδαρος προτιμούσε τη δωρική αντί της δικής του διαλέκτου. Οι ποιητές έκαναν χρήση αυτής της γνώσης από την εποχή του Ομήρου, χρησιμοποιώντας κάθε διάλεκτο ή όλες μαζί.
Η διπλωματία από την άλλη πλευρά, φαίνεται να έχει διατηρήσει τις τοπικές μορφές σε πολλά μέρη της Ελλάδας, ακόμη και μετά την περίοδο της κοινής χρήσης. Στην πρώτη επιγραφή, ενώ ο ποιητής έγραψε σε Ελληνική, ο κατασκευαστής του αγάλματος έγραψε το όνομα στη βοιωτική: Καφισίας επόεισε.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


3D αναπαράσταση του μετασχηματισμού του Αγίου Θωμά σε χωροδεσποτικό πύργο της Φραγκοκρατίας © ArtLandS Lab


3D αναπαράσταση της μεσοβυζαντινής φάσης του Αγίου Θωμά © ArtLandS Lab

Αποτύπωση και ψηφιακή αποκατάσταση: Chiara Piccoli (Πανεπιστήμιο Leiden), με τη συνεργασία της Χρυστάλλας Λοΐζου (Πανεπιστήμιο Κύπρου) και της Κατερίνας Ράγκου (Πανεπιστήμιο Κολωνίας).

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Πηγάδι με ποτίστρες για ζώα, έξω από τον χώρο της εκκλησίας του Αγίου Θωμά.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Εικονίσματα από την αγιογραφία αριστερού τμήματος του τέμπλου που είναι πετρόκτιστο. Αριστερά ο Αγιος Θεόδωρος ο Στρατηλάτης και δεξιά η ψηλάφηση του Θωμά.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Εικονίσματα από την δεξιά πλευρά του τέμπλου. Αριστερά ο Χριστός, στο μέσο ο Αγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και δεξιά ο Αγιος Νικόλαος.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Πατήστε για μεγένθυση

Το τρίτοξο γεφύρι της φωτογραφίας δεν υπάρχει σήμερα. Έχει αντικατασταθεί από μεγάλη γέφυρα και αποτελεί το κεντρικό πέρασμα του Ασωπού που δίνει πρόσβαση στο χωριό από Οινόη. Το συγκεκριμένο παλαιό οικοδόμημα αποτελεί σειρά από γεφύρια του 12ου αιώνα, που κατασκευάστηκαν με δαπάνες του επισκόπου Θηβών Ιωάννη Καλοκτένη. Κατά άλλους το γεφύρι χρονολογείται από την τουρκοκρατία, περίπου στα 1700 στη θέση του παλαιού.

     

1999-2015, Ομάδα Ανάδειξης Αγίου Θωμά, Επικοινωνία agios